Pojęcie innowacji pochodzi od łacińskiego: innovare czyli „tworzenie czegoś nowego”1, stąd najczęstsza definicja innowacji podkreśla, iż: innowacja to wdrożenie nowego lub znacząco udoskonalonego produktu (wyrobu lub usługi) lub procesu, nowej metody marketingowej lub nowej metody organizacyjnej w praktyce gospodarczej, organizacji miejsca pracy lub stosunkach z otoczeniem2.
Ekoinnowacyjny system zamówień publicznych
Innowacji nie należy bynajmniej utożsamiać tylko z nowoczesnymi technologiami, wyprzedzającymi codzienne spotykane rozwiązania, wdrażanymi przez największe podmioty rynkowe. Czasami innowacje nie wiążą się bezpośrednio z nową technologią, ale raczej z nowym modelem biznesowym. Tak jest w przypadku usługi „rower na żądanie” w Paryżu3, która w niewielkim stopniu opiera się na technologii. Ekoinnowacyjne rozwiązania, jak np. opakowania ekologiczne dla żywności, napojów, czy kosmetyków, opierają się na dojrzałych technologiach, jednakże w dalece bardziej idący sposób umożliwiają minimalizowanie negatywnego wpływu na środowisko.
Termin innowacyjność w związku z powyższym, należy łączyć z wielowymiarowym podejściem odzwierciedlającym tendencje rozwoju gospodarek XXI wieku. Innowacyjność jest kluczowym czynnikiem przyczyniającym się do wzrostu poziomu dobrobytu krajów, konkurencyjności gospodarki i wysokiego udziału zaawansowanych technologii w kluczowych gałęziach przemysłu. Innowacje są niezmiernie ważne dla państw średnio rozwiniętych dążących do dalszego rozwoju. Kraje te są zagrożone są bowiem wpadnięciem w „pułapkę średniego dochodu”4.
W przypadku krajów rozwijających się istnieje możliwość wystąpienia dwóch scenariuszy, jeśli kraje zdołają przestawić się na wzrost oparty na innowacjach i dalszej akumulacji technicznie zaawansowanego kapitału, będą mogły dołączyć do takich gospodarek jak Korea Południowa czy Japonia, którym udało się przejść od średniego do wysokiego dochodu. W przeciwnym przypadku mogą podzielić los krajów Ameryki Łacińskiej czy Bliskiego Wschodu, które utkwiły w modelu gospodarczym opartym na nisko- i średnio zaawansowanej produkcji5. Inicjowanie i wdrażanie zmian poprzez innowacje stało się priorytetowym działaniem przedstawicieli sektora publicznego i prywatnego (w tym małych i średnich przedsiębiorstw) na całym świecie. Poprawa poziomu wdrażania rozwiązań innowacyjnych bezpośrednio zależy od podmiotów prywatnych.
Jednakże władze publiczne odgrywają istotną rolę w tworzeniu i kształtowaniu regulacyjnego oraz operacyjnego podłoża gospodarczo-politycznego, które jest fundamentem kreowania mechanizmów podażowo-popytowych warunkujących przebieg procesów innowacji. Należy zgodzić się z poglądem M. Portera, iż skala i charakter popytu na danym obszarze stanowią główną determinantę konkurencyjności dynamiki innowacyjności6.
Innowacyjność w sektorze publicznym może powstać poprzez rozpowszechnienie wcześniej wypracowanych innowacji z sektora prywatnego lub co bardziej cenne poprzez wsparcie dla sektora prywatnego w postaci tworzenia lub wspomagania warunków stymulujących i pobudzających rozwój innowacyjności poprzez strategie, programy celowe, fundusze celowe, mediacje itd.Innowacje, w wymiarze produktowym, procesowym czy organizacyjnym, to jeden z głównych filarów strategii rozwoju Europy wyrażony m.in. w dokumencie „Europa 2020” przyjętym przez Komisję Europejską w dniu 3 marca 2010 r. „Europa 2020”, który określa cele i perspektywy rozwoju Unii Europejskiej na lata 2010- 2020.
Strategia ma na celu przyspieszenie wyjścia z kryzysu gospodarczego i zapobieżenie podobnemu kryzysowi w przyszłości, a także stworzenie podstaw zrównoważonego rozwoju, który sprzyja gospodarce opartej na wiedzy i innowacji, bardziej przyjaznej środowisku i bardziej konkurencyjnej.Wykorzystywanie ekoinnowacyjnych rozwiązań w realizacji zamówień publicznych jest, bowiem jednym z instrumentów funkcji regulacyjnej państwa.
Zgodnie z art. 8 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej7 istotnym z zadań władzy publicznej każdego szczebla jest wspieranie rozwoju przedsiębiorstw poprzez tworzenie korzystnych warunków wykonywania działalności, a więc także warunków zachęcających do rozwoju rozwiązań innowacyjnych ekologicznie. W świetle polskich rozwiązań ustrojowych oraz unormowań ustawowych podmioty publiczne powinny wspomagać działania innowacyjne, m.in. poprzez efektywne i racjonalne wydatkowanie środków publicznych w ramach systemu zamówień publicznych opartego normatywnie m.in. na ustawie prawo zamówień publicznych8.
Co prawda głównym celem zamówień publicznych jest nabycie dostaw, robót budowlanych lub usług przy zachowaniu zasady racjonalnego, celowego i efektywnego gospodarowania środkami publicznymi, to jednak współczesny system zamówień jest także ważnym instrumentem służącym osiąganiu celów strategicznych państwa9. Zamówienia publiczne są, bowiem narzędziem polityki gospodarczej i społecznej państwa oraz instrumentem dla osiągania dodatkowych celów z zakresu polityki gospodarczej i społecznej.
Lista celów, jakie współcześnie powinny być realizowane w związku z udzielaniem zamówień publicznych, niewątpliwe zawiera: zapewnienie trwałego i długoterminowego wzrostu gospodarczego, rozwój konkurencyjności przedsiębiorstw, współtworzenie polityki proekologicznej (zielone zamówienia10), tworzenie nowych miejsc pracy (społeczne zamówienia publiczne), wspomaganie innowacyjności. Wzrost poziomu wdrażania innowacyjnych rozwiązań może przyczynić się do szybkiego wzrostu gospodarczego organizacji supranarodowych, poszczególnych krajów czy też regionów. Jednocześnie podkreślenia wymaga, iż innowacyjność jest mnoga w swoich barwach, wśród których niezwykle interesującą jest zieleń.
Połączenie innowacyjności z kolorem zielonym stanowi esencję zrównoważonego11 podejścia do gospodarki, którego myślą przewodnią jest postulat uzyskania konsensusu pomiędzy licznymi kierunkami działań państwa oraz przedsiębiorstw realizujących mnogie cele oraz zadania. Innowacyjne zamówienia powinny współtworzyć system zrównoważonego podejścia do gospodarki respektujący trzy elementy: gospodarczy, ekologiczny oraz społeczny. Połączenie przywołanych ogniw możliwe jest dzięki promowaniu rozwiązań ekoinnowacyjnych. Innowacjami ekologicznymi są wszelkie nowe formy działań zmierzających do znacznego i widocznego postępu w kierunku realizacji celu w postaci zrównoważonego rozwoju, poprzez ograniczanie oddziaływania na środowisko lub osiąganie większej skuteczności i odpowiedzialności w zakresie wykorzystywania zasobów, w tym energii12.
H. Strebel zdefiniował ekonomiczne innowacje ochrony środowiska, jako innowacje, które są związane ze świadomym wdrożeniem proekologicznej gospodarki w celu zmniejszenia lub prewencji zanieczyszczeń środowiska, a przez to obniżenia kosztów13. Ekoinnowacje można zdefiniować także, jako zamierzone postępowanie cechujące się przedsiębiorczością, obejmujące etap projektowania produktu i zintegrowane zarządzanie nim w ciągu jego cyklu życia, które przyczynia się do proekologicznego unowocześnienia społeczeństw epoki przemysłowej dzięki uwzględnieniu problemów ekologicznych przy opracowaniu produktów i związanych z nimi procesów14.
Osią centralną ekoinnowacji jest ograniczenie lub eliminowanie negatywnego oddziaływania na środowisko. Innowatorzy pomagają rozwiązać problemy związane z ochroną środowiska naturalnego poprzez realizację pomysłów, dotyczących: ograniczenia zużycia zasobów (surowców, wody, paliw), ograniczenia zużycia energii, wykorzystanie OZE, ograniczenia szkodliwych emisji (proekologiczne technologie), recykling materiałowy i energetyczny. W celu osiągnięcia celów konieczne jest podjęcie działań praktycznych, które powinny przejawiać się m.in. w ekoinnowacyjnych rozwiązaniach, a nie tylko ekologicznie kreatywnych pomysłach.
Zarówno, Oslo Manual jak i np. opracowania amerykańskie podkreślają że kreatywność od innowacji odróżnia możliwość wdrażania tych ostatnich w życiu gospodarczym lub społecznym. Ekoinnowacje w zamówieniach publicznych stają się źródłem zielonego wzrostu gospodarczego i mogą zwiększyć konkurencyjność firm. Kilka dekad temu taką rolę odegrały technologie informacyjne. Niektóre rozwiązania z zakresu IT w dalszym ciągu znacząco wpływają na wzrost poziomu innowacyjności15. Większość państw OECD rozwija strategie wsparcia ekoinnowacji.
W Unii Europejskiej rolę tę pełni Plan Działań w zakresie Technologii Środowiskowych (Environmental Technology Action Plan – ETAP)16, który stymuluje opracowywanie odpowiednich działań w państwach członkowskich.Celem tych działań jest wspieranie pierwszego zastosowania i wprowadzania na rynek innowacyjnych technologii i praktyk. Czołową inicjatywą unijną poświęconą badaniom nad ekoinnowacjami jest obecnie Eco-Innovation Observatory. Jednym z głównych zadań EIO jest zbieranie danych związanych z ekoinnowacyjnością w krajach Unii Europejskiej. Na podstawie tych wskaźników stworzony został ranking Eco innovation scoreboard. W jego najnowszej odsłonie, opublikowanej w 2014 roku, polska zajęła przedostatnie miejsce wśród wszystkich członków UE2717.
Raport OECD „Lepsze polityki dla wsparcia ekoinnowacji” (Better policies to support ecoinnovations, styczeń 2011 r.18) podejmuje temat ekoinnowacji z perspektywy różnych praktyk oraz zróżnicowanych systemów rynkowych występujących w państwach OECD. W opracowaniu opisane są polityki stosowane w odniesieniu do wybranych ekoinnowacji, takich jak czyste technologie węglowe (polegające na wyłapywaniu i przechowywaniu dwutlenku węgla), samochody elektryczne, opakowania ekologiczne, czy kolektory słoneczne. Jedną z metod, które mogą przyczynić się do poprawy obecnego stanu charakteryzującego się znikomym wdrażaniem zarówno rozwiązań innowacyjnych jak i ekoinnowacyjnych w Polsce jest uwzględnienie ich przez podmioty działające na rynku zamówień publicznych.
Pomimo wdrożenia licznych instrumentów prawnych takich jak: zamówienia przedkomercyjne19, dialog techniczny (art. 31a Pzp), dopuszczenie rozwiązań wariantowych (art. 83 ust. 3 Pzp) opisu przedmiotu zamówienia poprzez wskazanie wymagań funkcjonalnych czy jakościowych (art. 30 ust. 6 Pzp) czy możliwość dostosowania kryteriów oceny ofert do przedmiotu zamówienia i rozwiązań technicznych (art. 91 Pzp), większość instytucji publicznych rzadko lub tylko od czasu do czasu sięga po zamówienia innowacyjne. W opinii podmiotów publicznych nie mają one potrzeby zamawiania innowacyjnych produktów, ale też nie mają świadomości, że można kreować takie potrzeby.
W związku z niskim poziomem wdrażania rozwiązań innowacyjnych w literaturze przedmiotu toczy się dyskusja dotycząca wykorzystania już istniejących możliwości, jak również wprowadzenia nowych rozwiązań, których celem ma być zwiększenie innowacyjności, a tym samym podniesienie konkurencyjności przemysłu20. Przed przystąpieniem do omówienia nowych perspektyw, które wynikają z wprowadzanych zmian legislacyjnych, cenne