Oskarżony oskarżycielem – oskarżenie wzajemne w postępowaniu karnym
Gru17

Oskarżony oskarżycielem – oskarżenie wzajemne w postępowaniu karnym

INFORMACJE WSTĘPNE  Regułą postępowań sądowych znanych w polskim porządku prawnym, jest występowanie (co do zasady) dwóch stron postępowania, strony czynnej i biernej. Ponadto, z reguły nie ma możliwości występowania przez tę samą osobę czy podmiot jednocześnie w podwójnej roli – np. jako powód i pozwany w tej samej sprawie cywilnej. Zdarzają się jednak wyjątki od tej zasady. W postępowaniu karnym sądowym rola czynna przypisana jest oskarżycielowi. W postępowaniach o czyny ścigane z oskarżenia publicznego będzie nim najczęściej prokurator. Możliwym jest również występowanie pokrzywdzonego w roli oskarżyciela, który to pokrzywdzony w określonych okolicznościach popiera akt oskarżenia, bądź wnosi go samemu. Rolą oskarżyciela, obok inicjowania postępowania karnego, jest popieranie oskarżenia przed sądem i dowodzenie winy oskarżonego. Z kolei oskarżony pozostaje tzw. bierną stroną procesu. Przysługuje mu zawsze prawo do obrony, nie jest on jednak w żaden sposób zobligowany do podejmowania jakichkolwiek czynności w postępowaniu i do odpierania stawianych mu zarzutów. Ma zagwarantowane prawo do powstrzymywania się od wszelkiej aktywności, jeżeli taka będzie jego wola. Często może to się wiązać ze świadomym wyborem biernej linii obrony w procesie. Choćby z powyższych, podstawowych względów, niezwykle trudnym wydaje się być jednoczesne wypełnienie dwóch ról procesowych, tj. czynnej i biernej, przez jedną osobę. Obowiązujący kodeks postępowania karnego również wyklucza taką możliwość co do zasady, ale z jednym wyjątkiem. Stanowi go możliwość wniesienia oskarżenia wzajemnego (wzajemny akt oskarżenia) przez oskarżonego w postępowaniu prywatnoskargowym, tj. w sprawach ściganych z oskarżenia prywatnego. Katalog tych spraw wyznacza treść obowiązującego prawa karnego materialnego – kodeksu karnego. Obecnie ustawodawca przewiduje taką możliwość jedynie w przypadku kliku, następujących przestępstw: umyślne i nieumyślne lekkie uszkodzenie ciała (art. 157 § 4 k.k.) zniesławienie (art. 212 k.k.) zniewaga (art. 216 k.k.) naruszenie nietykalności cielesnej (art. 217 k.k.) Instytucja tzw. oskarżenia wzajemnego, jest więc ściśle związana z przestępstwami ściganymi z oskarżenia prywatnego oraz z ich specyfiką. Może ona ułatwiać i przede wszystkim przyspieszać rozpoznanie spraw karnych, dotyczących czynów o stosunkowo niskim ciężarze gatunkowym. Możliwość jej zastosowania ma miejsce w sprawach, w których dwie strony oskarżają się wzajemnie o popełnienie przestępstw (prywatnoskargowych), które pozostają w związku ze sobą.  WNIESIENIE OSKARŻENIA WZAJEMNEGO I JEGO KONSEKWENCJE Opisywana instytucja oskarżenia wzajemnego, została uregulowana głównie w art. 497 oraz w art. 498 kodeksu postępowania karnego. Zgodnie z pierwszym z nich, oskarżony może aż do momentu otwarcia przewodu sądowego na rozprawie głównej (tj. do chwili, kiedy rozpocznie się odczytywanie aktu oskarżenia) wnieść wzajemny akt oskarżenia (oskarżenie wzajemne), skierowane przeciwko pokrzywdzonemu czyli oskarżycielowi prywatnemu (temu samemu podmiotowi, który wniósł do sądu prywatny akt oskarżenia i tym samym zainicjował postępowanie). Oskarżenie wzajemne musi też obligatoryjnie dotyczyć czynu (przestępstwa a nie np. wykroczenia) ściganego z oskarżenia prywatnego, który to czyn dodatkowo pozostaje w związku z...

Czytaj dalej
Prywatny a subsydiarny akt oskarżenia
Sty28

Prywatny a subsydiarny akt oskarżenia

Fakt wszczęcia postępowania karnego w określonej sprawie, a przede wszystkim doprowadzenie do wykrycia prawdy i wymierzenia winnym sprawiedliwości, a także naprawienia powstałej w wyniku przestępstwa szkody, pozostają kwestiami kluczowymi z punktu widzenia żywotnych interesów i praw pokrzywdzonych (ofiar przestępstw). Obowiązujące przepisy kodeksu postępowania karnego pozwalają na daleko idącą aktywność pokrzywdzonego, również w zakresie wypełniania roli oskarżycielskiej w procesie karnym. W polskim postępowaniu karnym warunkiem koniecznym wszczęcia postępowania sądowego jest wniesienie do sądu skargi przez uprawniony podmiot (oskarżyciela). Najczęściej spotykanym w praktyce i zakorzenionym w społecznej świadomości prawnej rodzajem skargi jest akt oskarżenia, który pełni rolę tzw. skargi zasadniczej. Zależnie od trybu ścigania przestępstwa w konkretnym przypadku, różny będzie katalog podmiotów uprawnionych do wniesienia aktu oskarżenia i popierania go przed sądem. W przypadku przestępstw publicznoskargowych (ściganych z oskarżenia publicznego) podmiotem takim będzie właściwy organ (oskarżyciel publiczny), najczęściej prokurator. Nie wyklucza to jednak możliwości wystąpienia w tej roli również pokrzywdzonego (ofiary przestępstwa), przy spełnieniu określonych w ustawie przesłanek. Z kolei w przypadku przestępstw prywatnoskargowych (ściganych z oskarżenia prywatnego) pokrzywdzony jest zawsze uprawniony do wniesienia do sądu aktu oskarżenia. Pokrzywdzonego, który występuje w procesie karnym w aktywnej roli wnoszącej lub wpierającej oskarżenie określa się mianem oskarżyciela prywatnego albo oskarżyciela posiłkowego (subsydiarnego bądź ubocznego). W ścisłym znaczeniu pojęcia oskarżyciela prywatnego (oraz prywatnego aktu oskarżenia) używa się zwykle w odniesieniu do postępowań prywatnoskargowych. Na gruncie postępowania publicznoskargowego ewentualna aktywność oskarżycielska pokrzywdzonego ma charakter posiłkowy (uboczny, jeśli pokrzywdzony jedynie wspiera prokuratora w oskarżeniu oraz subsydiarny, jeżeli to pokrzywdzony samodzielnie wnosi i popiera akt oskarżenia). Wniesienie aktu oskarżenia przez pokrzywdzonego w sprawach o przestępstwa ścigane z oskarżenia publicznego Publicznoskargowy tryb ścigania przestępstw dominuje w polskim porządku prawnym i jest związany z tzw. zasadą oficjalności. Wiąże się ona z bezwzględnym obowiązkiem dla właściwych organów państwa w zakresie ścigania przestępstw. Dla oskarżycieli publicznych z kolei oznacza obowiązek wniesienia do sądu aktu oskarżenia i popierania go w toku procesu. Może się jednak zdarzyć, iż organ prowadzący śledztwo bądź dochodzenie (postępowanie przygotowawcze) nie dopatrzy się w określonym zdarzeniu znamion przestępstwa i postępowanie umorzy albo w ogóle odmówi jego wszczęcia w sprawie. Wówczas aktualizują się uprawnienia pokrzywdzonego, który nie zgadza się z decyzją właściwego organu. W określonych przypadkach może on uzyskać sposobność do samodzielnego wniesienia aktu oskarżenia i popierania go przed sądem, również w sprawie o przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego. W razie wydania przez prokuratora postanowienia o odmowie wszczęcia postępowania przygotowawczego albo o jego umorzeniu, pokrzywdzony może złożyć do sądu zażalenie na takie postanowienie. Jeżeli sąd dopatrzy się uchybień związanych z wydaniem zaskarżonego postanowienia, wówczas uchyla je i wskazuje powody swojej decyzji. W razie potrzeby sąd może wskazać również na czynności, które w jego ocenie należy przeprowadzić oraz okoliczności wymagające wyjaśnienia. Wytyczne te są wiążące dla właściwego organu...

Czytaj dalej
Powództwo cywilne w procesie karnym
Sty08

Powództwo cywilne w procesie karnym

Popełnienie przestępstwa jest najczęściej zamachem nie tylko na obowiązujący porządek prawny, ale jest również wymierzone przeciwko konkretnym dobrom prawnym i osobom. Ustawodawca stworzył każdemu pokrzywdzonemu (ofierze przestępstwa) możliwości ochrony i dochodzenia swych praw już przed sądem karnym, gdzie rozpatrywana jest przede wszystkim wina i odpowiedzialność oskarżonego. Wśród dostępnych pokrzywdzonemu narzędzi prawnych, należy wskazać przede wszystkim na możliwość wniesienia powództwa cywilnego. Kto, kiedy i w jakim celu może wnieść powództwo cywilne w postępowaniu karnym? Do wniesienia powództwa cywilnego w postępowaniu karnym uprawniony jest każdy pokrzywdzony. Pod pojęciem pokrzywdzonego należy rozumieć przede wszystkim każdą osobę bądź instytucję, której dobro prawne zostało naruszone lub zagrożone w wyniku popełnienia przestępstwa. W drodze powództwa cywilnego można dochodzić roszczeń majątkowych, wynikłych bezpośrednio z faktu popełnienia przestępstwa. Ograniczona jest, zatem możliwość dochodzenia w procesie karnym roszczeń o charakterze niemajątkowym oraz roszczeń bezpośrednio niezwiązanych z popełnieniem przestępstwa. Roszczenia takie mogą być dochodzone, ale już w odrębnym postępowaniu cywilnym. W razie śmierci powoda cywilnego, po złożeniu powództwa cywilnego w postępowaniu karnym, w jego prawa mogą wstąpić osoby najbliższe i w dalszym ciągu dochodzić przysługujących mu roszczeń. Podobnie w przypadku śmierci ofiary przestępstwa przed złożeniem przez nią powództwa cywilnego w postępowaniu karnym, jej osoby najbliższe mogą takie powództwo wytoczyć i dochodzić w nim przysługujących im roszczeń. Jeżeli uzasadnia to interes społeczny, z powództwem cywilnym w postępowaniu karnym na rzecz pokrzywdzonego albo jego osób najbliższych może wystąpić również prokurator. Prokurator może również popierać złożone w procesie karnym powództwo cywilne. Powództwo cywilne w postępowaniu karnym powinno być złożone najpóźniej do momentu otwarcia przewodu sądowego na rozprawie głównej (moment, w którym oskarżyciel przystępuję do odczytania aktu oskarżenia). Powództwo takie może być również złożone wcześniej, w trakcie postępowania przygotowawczego. Powód cywilny może w postępowaniu karnym działać przez pełnomocnika, którym może być adwokat lub radca prawny. Jakie najważniejsze korzyści dla pokrzywdzonego są związane z wniesieniem powództwa cywilnego w postępowaniu karnym? Przede wszystkim pokrzywdzony, który zdecydował się na wniesienie powództwa cywilnego w postępowaniu karnym, będzie mógł brać w nim aktywny udział na prawach strony. Powód cywilny będzie w szczególności uprawniony do dowodzenia wszelkich okoliczności, na jakich opiera swoje roszczenia. Będzie się to wiązało m.in. z możliwością zapoznawania się z aktami postępowania, składania wniosków dowodowych, zadawaniu pytań świadkom i biegłym, a także z możliwością zabrania głosu w trakcie tzw. mów końcowych w procesie karnym. Powodowi cywilnemu będą również przysługiwały przewidziane prawem środki zaskarżenia poszczególnych decyzji procesowych. Istotną korzyść związaną ze złożeniem powództwa cywilnego w postępowaniu karnym, stanowi możliwości bezpośredniego kontynuowania dochodzenia swych roszczeń w postępowaniu cywilnym. Dzieje się tak w razie odmowy rozpoznania powództwa cywilnego przez sąd karny albo pozostawienia go bez rozpoznania. Wówczas pokrzywdzony może w ciągu 30 dni złożyć wniosek o przekazanie sprawy powództwa cywilnego do odrębnego rozpatrzenia przez sąd...

Czytaj dalej